fbpx
saint death

Kim jest Święta Śmierć? Santa Muerte

saint death

 

Jak może wiecie, w moim życiu naukowym zajmuję się przede wszystkim kultem Santa Muerte w Meksyku. Santa Muerte znaczy dokładnie Święta Śmierć. Co uderzyło mnie na początku moich badań, to kwestia tego, że Śmierć może być święta. A może! Dlatego dziś postanowiłam trochę przybliżyć Wam jej historię.


Ustalenie dokładnej genezy kultu Santa Muerte jest praktycznie niemożliwe. Jako zjawisko charakteryzujące się dużym synkretyzmem i nie posiadające dobrze udokumentowanych źródeł nie jesteśmy w stanie odtworzyć linearnie losów Świętej Śmierci.

Inna kwestią jest to, że, ze względu na swój synkretyczny charakter, geneza tego kultu z pewnością nie charakteryzuje się linearnością, ale raczej dyfuzją. Tym samym, mimo że w genezie zazwyczaj bada się rozwój danego zjawiska historycznie, w tym wypadku musimy przyjrzeć mu się „przestrzennie”.

Kult Santa Muerte i sama jej figura jest bowiem wynikem spotkania dwóch kultur (prekolumbijskej z rejonów Mezoameryki i europejskiej) okraszonym innymi wpływami, takimi jak religie afrykańskie, santeria czy ezoteryka. Wszystkie te czynniki nam, Europejczykom wydają się bardzo egzotyczne. Być może dlatego socjolodzy uważają że jest to tzw. “kult kryzysu”, bądący odpowiedzią na trudną sytuację panującą w Meksyku.

Tym samym wielu sądzi, że jest to zjawisko nowe, sięgające jedynie początków XXI wieku. Nic bardziej mylnego. Tak naprawdę sam kult jest dużo starszy, a kilkanaście lat temu przybrał jedynie na popularności, by obecnie mieć nawet 12 milionów wyznawców¹.

Santa Muerte – historia kultu

Istnieją jednak dowody potwierdzające, że zjawisko to sięga co najmniej końców XVIII w. Wedle dokumentów kościelnych pierwsza wzmianka o figurze szkieletu czczonego przez Indian o nazwie Santa Muerte, padła po raz pierwszy w 1787 roku w San Luis de Paz w stanie Guanajuato ².

Ponadto w rejonie Ameryki Łacińskiej występują także inne postacie świętych kościotrupów pojawiających się w tradycji ludowej. Najlepszym przykładem będzie tutaj San Pascualito Ray, występujący obecnie w południowych stanach Meksyku i Gwatemali. El Ray Pascal, jak go także nazywają, jest postacią korowanego szkieletu, będącego fuzją wierzeń Majów i kultu świętego Pascala Bailon – szesnastowiecznego Franciszkanina z Hiszpanii. I wszystko to zostało przeprowadzone zdalnie – Bailon bowiem nigdy nie pojawił się w okolicach Chiapas, gdzie jego kult ma swoje źródło.

Mimo to jego wyznawcy wierzyli, że przyszedł do Indian z tego regionu w  wizji jednego z nich. Podobnie jak Santa Muerte, San Pascualito pozostawał w ukryciu przez wiele wieków, będąc zwalczanym przez kościół i jego kult wyszedł ukrycia stosunkowo niedawno³.

Innym bardzo podobnym ludowym świętym jest San la Muerte, czczony głównie w Argentynie i Paragwaju. Po raz pierwszy pojawił się on w prowincji Corrientes w północno wschodniej Argentynie. Legenda mówi, że był to mnich jezuicki, który za leczenie ludzi w niezrozumiały dla ówczesnych czasów sposób został oskarżony o czary, a następnie zmarł w cudownych okolicznościach◊.

santa muerte

Figura ta wydaję się był połączeniem jednej z europejskich personifikacji śmierci – Ponurego Żniwiarza – i Jezusa lub Sprawiedliwego Sędziego z Apokalipsy Świętego Jana. Swoją drogą temu ostatniemu oddawano również cześć w Nowej Hiszpanii (jak nazywano Meksyk za czasów kolonii) w mieście Queretaro. Mimo to nie było to jego klasyczne przedstawienie. Indianie oddawali mu cześć pod postacią szkieletu z koroną na głowie oraz ze wstęgą i strzałą w rękach♠.

Co ciekawe, pierwsza wzmianka o tym kulcie pochodzi z 1793 roku, czyli sześć lat po pierwszym zanotowanym fakcie istnienia Santa Muerte. Podobna data dotyczy pierwszych zapisków na temat kultu San la Muerte, które datuje się na połowę XVIII wieku♣.

Również pierwsze dokumenty na temat San Pascala pochodzą z XVIII wieku♥. Jak więc widzimy wszystkie kulty postaci świętego szkieletu, a przynajmniej ich pierwsza dokumentacja, pojawiły się w tym samym wieku, w przypadku Santa Muerte i Justo Juez, jak po hiszpańsku nazywa się Sprawiedliwego Sędziego, dzieli je  różnica kilku lat.

Święte szkielety

Wydaje się, że czczenie świętych szkieletów było w Ameryce Łacińskiej pewną tendencją (powyżej przytoczyłam jedynie kilka przykładów, także najbardziej do siebie podobnych, jednak w Boliwii znane są także las natitas – czaszki, które dekoruje się w czasie Dias de los Muertos, od 1. do 8. listopada♦ lub Nino Compadrito, czczony w Cusco w Peru, przedstawiający, jak wierzą jego wyznawcy, szkielet dziecka, wyglądem przypominający Santa Muerte – posiada długie czarne włosy i jest przystrajany w bogato zdobione szaty¹¹).

Wszystkie te postacie są obiektami wierzeń ludowych, stanowiąc wynik synkretyzmu prekolumbijskiego z ikonografią katolicką. Można zatem zaobserwować występowanie podobnych ludowych świętych na terenie całej Ameryki Łacińskiej, gdzie pozostały żywe zwyczaje indiańskie.

Związek z religijnością ludową jest wynikiem zachowania dawnych tradycji w obyczajach dolnych warstw społecznych. Te wyższe bowiem zazwyczaj ulegają akulturacji, co więcej po konkwiście warstwy wyższe w Ameryce Łacińskiej stanowili Hiszpanie lub Kreole.

Tym samym lud stał się ostoją dawnej tożsamości, która by przetrwać, została zmieszana z nową wiarą, czego wynikiem były owe synkretyczne kulty świętych, którzy jednak różnili się od błogosławionych kościoła katolickiego. Święci ludowi wypełniali za zwyczaj pragmatyczne potrzeby ciemiężonego ludu, to jest spełniali zanoszone do nich prośby.

Święte szkielety, jak i również inni święci ludowi, których ze względu na brak miejsca tu pominę, łączy więc pomoc niesiona na prośbę ludzi, czyli swoiste spełnianie życzeń lub bardziej, jak mówią ich wyznawcy, cudów (milagros). Sama Santa Muerte była na początku odpowiedzialna głównie za życzenia miłosne, które niosły do niej zdradzone lub porzucone kobiety¹².

Święta Śmierć a religijność ludowa

Takie podejście do omawianych świętych rzeczywiście przybliża ich do bóstw pogańskich, z którymi wchodziło się w swoistą wymianę. Za składanie ofiary oczekiwano bowiem zadośćuczynienia w postaci spełnienia błagania zanoszonego do istoty nadprzyrodzonej. W przypadku chrześcijaństwa również można prosić o świętych o pomoc, ale wszystko zależy tak naprawdę od łaski Boga.

Tym samym wyznawcy na pytanie o to, dlaczego zwrócili się do Santa Muerte, odpowiadają m.in., że święci katoliccy są bardziej zawodni, natomiast la Flaca (Chudzina), jak ją pieszczotliwie nazywają, jest bardziej skora do spełniania ich próśb¹³.

W związku z owym typowo pogańskim podejściem kościół rzecz jasna przeciwstawiał i przeciwstawia się tym wszystkim ludowym świętym, choć ich wyznawcy uważają się za katolików. Tak też ma miejsce w przypadku ludzi wierzących w Santa Muerte, którzy nie widzą żadnej sprzeczności w godzeniu tego kultu z katolicyzmem, wszak Śmierć jest wysłannikiem Boga²¹.

santa muerte

Santa Muerte

Niemniej władze kościoła przez wieki zdania nie zmieniły i w czasie ich panowania w Meksyku, wyznawcy Świętej Śmierci musieli ją ukrywać. Przez to swoje własne wykluczenie stała się ona związana z wykluczonymi rejonami, wkraczając do domów biednych dzielnic Miasta Meksyk oraz różnych innych regionów kraju, stając się powiernicą sekretów swoich wyznawców, wchodząc z nimi w bardzo intymne relacje²², jakże różne od tych z oficjalnymi świętymi, czy dalekim Bogiem Ojcem.

Tak ukryta Święta Śmierć przetrwała do czasów rewolucji meksykańskiej, która pozbawiła kościół jego wpływów i umożliwiła Santa Muerte wyjście z ukrycia. Ten swoisty coming out okazał się dla niej zwrotem o sto osiemdziesiąt stopni, bowiem uczyniono ją symbolem narodowym. Jednak tak naprawdę nawet rewolucja wcale nie zrehabilitowała do końca tego kultu. Dlatego też wciąż pozostał on wśród wykluczonych, w podziemiu.

Pierwsze prawdziwe zmiany w kulcie Santa Muerte zaczęły się w latach sześćdziesiątych XX wieku. Pierwsza postać szkieletu, która zyskała swoich wyznawców oficjalnie pojawiła się w 1965 roku w mieście Tepatepec w stanie Hidalgo. Tam za sprawą parafian umieszczono figurę Świętej Śmierci w rogu jednego z kościołów. Natomiast dwa lata później w mieście La Noria znajdującym się w stanie Zacatecas, gdzie czczono inną figurę szkieletu, ustawionego w kościele obok obrazów Maryi i świętych²³.

Santa Muerte obecnie

Jednak prawdziwa popularność tego kultu jest związana z latami osiemdziesiątymi i kryzysem zadłużeniowym Meksyku. Wtedy to Santa Muerte na dobre wychodzi z ukrycia, by stać się tym, co socjologowie nazywają, kultem kryzysu i towarzyszyć przede wszystkim ludziom z dolnych warstw społecznych (choć niewyłącznie) oraz znajdować miejsce poza kościołami, na ulicach biednych dzielnic Miasta Meksyk oraz innych regionów kraju, będąc ubraną niczym Matka Boska lub panna młoda (stąd jej inny przydomek Nina Blanca (Biała Dziewczyna). Jej wyznawcy zakładają jej peruki o długich czarnych włosach i przebierają w ozdobne stroje, co jest pochodną obrzędów hiszpańskich, w których przebierano figury Maryi i świętych w bogato zdobione szaty³¹.

Za główny ośrodek kultu Świętej Śmierci uznaje się dzielnicę Miasta Meksyk – Tepito, uznawaną za jeden z najbardziej niebezpiecznych rejonów stolicy. To tam w 2001 roku w domu Enriquety Romero postawiono najsłynniejszy publiczny ołtarz Santa Muerte. Sama Dona Queta, jak jest nazywana Romero, twierdzi, że jest wyznawczynią Świętej Śmierci od lat sześćdziesiątych XX wieku. Jak mi powiedziała, kult ten poznała za sprawą swojej ciotki.

Ołtarz początkowo trzymała w swoim salonie, jednak na początku XXI wieku wystawiła go na widok publiczny. Obok ołtarza założyła swój sklep ze świecami i dewocjonaliami dotyczącymi Santa Muerte. Jest to obecnie jej źródło dochodu. A o ten tu nietrudno. Ludzie przychodzą, kupują świece, stawiają na ołtarzu prosząc Nina Blanca o różne przysługi, W zamian za to nie tylko zapalają jej świece, ale również przynoszą kwiaty, owoce, słodycze, alkohol i papierosy. Na pytanie jak ta adoracja Świętej Śmierci ma się do katolicyzmu i do Boga, Dona Queta odpowiada, że Bóg jest nad wszystkim i także nad śmiercią.

Jednak to tej drugiej zanosi się wszelkiego rodzaju ofiary. W końcu nikt nie zaniesie np. owoców Matce Boskiej z Guadalupe lub innej świętej kościoła katolickiego. I tu właśnie możemy znaleźć podstawowe znaczenie genezy tego kultu.

Mimo że posiada on ikonografię europejską i badacze widzą w nim bardziej przeniesienie tradycji hiszpańskich na grunt indiański³², to jednak wydaje się to być zbyt prostym przełożeniem. Santa Muerte jest bowiem wynikiem zderzenia kultur (i to wielu, nie tylko europejskiej i prekolumbijskiej, ale także afrykańskiej i nowoczesnych tradycji ezoterycznych).

Natomiast składanie jej ofiar w postaci słodyczy, owoców czy alkoholu jest bardzo wyraźnym elementem tradycji pogańskiej. Sami wyznawcy uznają ją jako coś bardzo swojskiego (familliar), bliższego im niż postacie świętych katolickich³³. Wielu widzi w niej bezpośrednią kontynuację wierzeń azteckich, ponieważ właśnie w postaci kościotrupów przedstawiano boską parę rządzącą światem podziemnym – Mictlanem.

santa muerte

Geneza

Tym samym Santa Muerte miałaby być wcieleniem Mictecacihuatl, żony boga Mictlatecutli◊◊. Jednak i z tym stwierdzeniem nie można się zgodzić. Mimo że Święta Śmierć rzeczywiście może wydawać się inną wersją tego bóstwa, to jednak samo przedstawienie jej jako szkieletu jest niewystarczającą i właściwie jedyną konotacją (Mictecacihuatl  występowała bowiem jako żeńskie dopełnienie Mictlatecutli, w myśl azteckiego dualizmu, który zakładał podwójność płciową, co również może być związane z boskością w ogóle♠♠).

Wydaje się jednak, że idea i esencja tej figury rzeczywiście związana jest z wierzeniami prekolumbijskimi i bóstwami kobiecymi, jednak z pewnością nie możemy mówić tu o przełożeniu „jeden do jednego”. Idea aztecka połączyła się z ikonografią europejską i została wzbogacona o wpływy afrykańskie czy tradycji ezoterycznej (która sama w sobie jest synkretyczna).

Dlatego też dokładna geneza opisywanego kultu musi zostać omówiona w poniższym rozdziale na zasadzie „przestrzennej” – poprzez analizę czynników, które składają się na jego synkretyczny charakter. Takie ujęcie pozwoli zweryfikować tezę postawioną powyżej, jakoby Santa Muerte miała rzeczywiście korzenie prekolumbijskie w swojej esencji, ale byłaby dodatkowo wzbogacona o ikonografię europejską.


Przypisy:

¹ Źródło: http://expansion.mx/economia/2016/02/09/la-santa-muerte-cada-vez-mas-popular-entre-los-mexicanos, 14.1.2017.

² J. G. Olmos,  La Santa Muerte: La virgen de los olvidados, Ciudad de Mexico 2012,. Kindle Edition, s. 29.

³ R. A. Chesnut, Devoted to death – Santa Muerte the skeleton saint, New York 2012,  s. 31.

◊ Źródło: http://www.diariopopular.com.ar/notas/189305-san-la-muerte-el-mas-oscuro-todos-los-santos, 15.1.2017.

♠ R. A. Chesnut , dz. cyt., s. 32.

♣ Źródło: http://www.diariopopular.com.ar/notas/189305-san-la-muerte-el-mas-oscuro-todos-los-santos, 15.1.2017.

♥J. G. Olmos, dz. cyt., s. 56.

♦ P. Kondunaris, Memento Mori, United Kinngdom 2015,  s. 154.

¹¹ Źródło: http://www.elmundo.es/elmundo/2009/10/05/cronicasdesdelatinoamerica/1254750565.html, 15.1.2017.

¹² R. A. Chesnut , dz. cyt., s. 34.

¹³ Źródło: badania własne.

²¹ Tamże.

²² J. G. Olmos, dz. cyt., s. 33.

²³ Tamże, s. 67 – 68.

³¹ R. A. Chesnut , dz. cyt., s. 28.

³² Zob. E. Malvido, Cronicas de la Buena Muerte a la Santa Muerte en Mexico.

³³ Źródło: badania własne.

◊◊ R. A. Chesnut , dz. cyt., s. 28.

♠♠ M. Eliade, Kowale i alchemicy, przeł. A. Leder, Warszawa 2007, s. 63.

Comments: 2
  • 2 years ago

    I’d have to examine with you here. Which is not one thing I usually do! I take pleasure in reading a post that may make folks think. Additionally, thanks for permitting me to comment!

  • 2 years ago

    I just want to tell you that I am just new to blogs and seriously liked this web page. Very likely I’m want to bookmark your website . You amazingly have awesome stories. Bless you for sharing with us your blog.

Comment