fbpx

Małe tekstnoty za zdrobnieniami

 

Zdrobnienie, czyli deminutiwum, stanowi element słownictwa ekspresywnego. Odnosi się ono do obiektu mniejszego od wyrazu podstawowego np. kot → kotek bądź jest nacechowane emocjonalnie (stosunkiem pozytywnym lub pogardliwym do obiektu).


Zdrobnienia tworzy się przez dodanie odpowiedniego sufiksu i mają one różne stopnie, najczęściej dwa np. kot → kotek → koteczek lub mały → malutki → malusieńki. Zdrobnienia dzielą się na: deminutiva sensu stricto, to jest zdrobnienia właściwe oraz na  hipokoristik, czyli tzw. spieszczenia, które stanowią wszelkie wyrazy nacechowane pozytywnymi emocjami np. babcia → babunia, ale także z sufiksem –ek jak np. nos → noseczek (w tym wypadku mamy więc nos jako wyraz podstawowy, nosek jako zdrobnienie – mały nos, oraz noseczek jako spieszczenie).

Można zatem zauważyć, iż często granica między zdrobnieniami a spieszczeniami pozostaje płynna (np. mówiąc na kota „kotek” możemy to wyrazić jako nacechowane emocjonalnie dodatnio, gdy kot nie jest mały). Przesuwa się ona jednak zazwyczaj w jedną stronę, bowiem nie powiemy na młode kota „koteczki” (bez podkreślenia pozytywnych emocji), ale „kotki”.

W języku polskim zdrobnienie można utworzyć od każdego wyrazu dodając odpowiedni sufiks. Podobne bogactwo lingwistyczne występuje w języku hiszpańskim, gdzie także występują spieszczenia. Jednak nie każdy język posiada taką zdolność, czego przykładem jest angielski. Tam jedynie niektóre słowa mają swoją formę zdrobniałą i nie tworzy się ich za pomocą sufiksu np. cat → kitty, dog → puppy. W angielskim nie występują  powszechnie również spieszczenia.

W większości języków indoeuropejskich deminutiwa jednak występują i tworzy się je poprzez dodanie odpowiednich sufiksów. Nie zawsze jednak owe sufiksy wskazują na formę zdrobniałą. W tekście Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego, pochodzącego z XVIII wieku można znaleźć wiele wyrazów zakończonych sufiksami, wskazującymi na formy deminutywne jak np.: obelisek (obelisk), zwadka (zwada), ochotka (ochota) etc.. Większość z nich nie stanowi jednak zdrobnień. Jak udawania Halina Rybnicka-Nowacka:

Z drugiej strony pochopnie wysnuty jest wniosek o produktywności formantu –ka w funkcji deminutywnej, skoro materiał przykładowy temu przeczy. W formancie –ka od czasów najdawniejszych występuje przecież funkcja strukturalna obok deminutywnej. Znana jest i współczesnej polszczyźnie literackiej, w której formacje typu rozróbka, bitka zostały uznane przez J. Puzyninę za typ produktywny¹.

Podobnie dzieje się ze słowami z sufiksem –ek. I  tak, gdy Chmielowski pisze: „W Egipcie Egipcie kościele Jowisza ze czterech szmaragów był obeliszek” nie chodzi my bynajmniej o mały obelisk. Jest to po prostu wyraz zapożyczony, wywodzący się z łacińskiego obeliscus (gr. obeliskos). Podobnie rzecz się ma ze słowem bazyliszek wywodzącym się z greckiego basiliskos. Widać tutaj więc identyczny mechanizm słowotwórczy. Mimo to –ek nie jest dodawany tylko do wyrazów pochodzenia greckiego. Zapożyczeniem jest także trunek, który pochodzi od niem. Trunkt – napój.

Dodawanie sufiksów tworzących zdrobnienia ma więc na celu także słowotwórstwo, jak to słusznie zauważyła Rybnicka-Nowacka, występuje tu także funkcja strukturalna. Lepiej widoczne jest to na przykładzie języka, który nie posługuje się deminutiwami. Pralnia automatyczna po angielsku to laundrette, jest to hybryda ang. Laudry – pranie oraz sufiksu –ette, dodawanego we francuskim do zdrobnień, tudzież w celu stworzenia rodzaju żeńskiego jak np. avion (samolot) – avionette (awionetka, czyli dosłownie mały samolot). W tym wypadku nie chodzi jednak o małe pranie, ale o utworzenie neologizmu powstałego po 1945 roku wraz z otwieraniem tego typu przybytków w USA.


Przypisy:

¹ H. Rybnicka-Nowacka, „Nowe Ateny” Benedykta Chmielowskiego. Metoda, Styl, Język, Warszawa 1974, s. 100-101.

Reczek Stefan, Deminutiva polskie. Charakterystyka, rozwój funkcji stylistycznej, “Rocznik Naukowo-Dydaktyczny”, Rzeszów 1968, zeszyt 3 (5), s. 373-386.

Źródło: http://www.gwarypolskie.uw.edu.pl , 15.1.2016.

Comments: 3

Comment